تبلیغات
ناله ی تنبور - موسیقی عرفانی درست یا غلط؟!
ناله ی تنبور
موسیقی كه بیان اندیشه ی والا در قالب اصوات
است، در مشرق زمین همیشه ماهیتی آیینی داشته و برای
دعا، نیایش و نزدیك شدن به خداوند به كار م یرفته است.
در ایران زمین كه موسیقی حقیقی و حقیقت موسیقی
همواره در خدمت دین و مذهب بوده، در نهایت كمال خود
به وجهی از عرفان می رسد كه جدای از نگرش مدعیان
آن است. عرفان كه به معنی راه و روشی است كه شناخت
خدا و انس با او را بهتر از هر راه دیگر توصیف م یكند،
از دیرباز مورد توجه ایرانیان حقیقت جو بوده است و این
امتزاج موسیقی و عرفان در اشعار عرفانی و قطعات ماندگار
موسیقی همواره هویدا است. از دیگر سو قضاوت و بحث
و تحلیل در حوزه هنر موسیقی به دلیل انتزاعی بودن آن
بسیار دشوارتر از سایر هنرهاست، چرا كه به طور مثال
نقاشی، شعر، نمایشنام هنویسی و هنرهای دیگر دیداری اند
و تجزیه و تحلیل آنها به دشواری هنر موسیقی نیست. از
این رو نمی توان با متر و معیارهای سنجشی دیگر هنرها
موسیقی را كه هنری تجریدی است تحلیل كرد. بر همین
مبنا بسیاری از مفاهیم و صف تها در هنر موسیقی ما مبهم
و ناروشن است در حالی كه وقتی از اصالت موسیقی ایرانی
سخن می رانیم، باید شاخص ههای این اصال تها تعریف
شوند ولی در عرصه هنر موسیقی هنوز شاخ صهایی
روشن و تعریف شده در اختیار نداریم پس به ناچار از این
محدوده فاصله گرفته و برای آغاز بحث به تقسیم بندی
موجود در موسیقی ایرانی می پردازیم.
در تقسی مبندی موسیقی عنوانی به نام موسیقی عرفانی
وجود ندارد و به نظر م یرسد این نوع نامگذاری این روزها
بیش از هر چیز چون ابزاری است برای گرم كردن بازار
عد های ناآشنا به هنر موسیقی و منتسب كردن واژه عرفان
به موسیقی در حقیقت نوعی استفاده ابزاری و سودجویانه
است از مقوله عرفان. از این رو صاح بنظران و استادان
صاح بنام این هنر همیشه از به كار بردن واژه عرفان برای
موسیقی انتقاد كرده و معتقدند كه اساسا كاربرد این اصطلاح
اشتباه است. چرا كه عرفان در ذات موسیقی ایرانی نهفته
است. جمعی دیگر از هنرمندان و موسیق یدانان بر این
با رنگ و » عرفان « اعتقادند كه در نوعی از موسیقی ایرانی
لعاب مشخ صتری جریان دارد و شاید بتوان با احتیاط نام
آن نوع موسیقی را عرفانی نهاد.
از آن جا كه لایه های درونی موسیقی شرق و از
آن میان موسیقی ایرانی عرفانی است و ذات آن ارتباط
عمیقی با عالم معنا دارد، افزدون پسوند عرفانی به موسیقی
ایرانی از همین ابتدا بیهوده به نظر می آید. هنر موسیقی
در حوز ههای مختلف چون نوازندگی، آهنگسازی، آواز و
ردیف خوانی با بن مایه های معنوی و متعالی عجین است
و اگر هنرمندی در این حوز هها توانست بهترین موسیقی
را ارایه كند، به طوری كه در مخاطب ایجاد حسی از
خلوص و اتصالی روحانی كند، پس در اساس، موسیقی
عرفانی را خلق كرده است. ولی امروزه در میدان تولید
انواع موسیقی ها در ایران این نام گویا دستاویزی شده
است برای سودجویی از حوزه فرهنگ و هنر و به ویژه
عرصه موسیقی. از این رو در ادامه و در نقد این عنوان
به ظاهر غلط، به مرور نظرات برخی از نظریه پردازان و
هنرمندان مطرح موسیقی خواهیم پرداخت ولی پیش از آن
ذكر مقدمه ای كوتاه پیرامون ویژگ یهای عرفانی موسیقی
ایرانی ضروری به نظر می رسد.
در بررسی جایگاه و خاستگاه عرفان در موسیقی
ایرانی و با نگاهی اجمالی به حضور برخی سازها چون
تنبور و دف چنین به نظر می آید كه در بعضی مناطق ایران
به ویژه كردستان، این سازها حضوری پررنگ تر دارند، به
طوری كه كاربرد این سازها در محافل اهل تصوف و
دراویش این منطقه پیشین های طولانی دارد.
موسیقی كردستان فصلی درخشان در فرهنگ و
تاریخ موسیقی محلی ایران دارد و دارای ویژگ یهای
زیادی است كه مهمترین آن همسازی اش با عرفان و
تصوف است. در این عرصه تاكنون آثار ارزند های توسط
موسیق یدان هایی كه به فرهنگ دراویش كردستان آشنا
بودند خلق شده است كه در نوع خود بی نظیرند. دیگر
وجوه این موسیقی از جهات گوناگون قابل توجه است
به طوری كه موسیق یدان بزرگی چون ژان دورینگ در
این باره تحقیقات وسیعی انجام داده است. باور بر این
است كه هم آوایی موسیقی با ذكرهای عارفانه ریشه در
تاریخ ایران دارد. خوانش اوستا )گاتا خوانی( به آواز است
و بنا به شواهد تاریخی می توان ادعا كرد كه در مجالس
مذهبی نه فقط آواز و موسیقی كه رقص و سماع نیز
مرسوم بوده است.
برگزاری مراسم مربوط به فرق ههای مختلف عرفانی
در این منطقه همواره با نواختن موسیقی وجدآور و ریتمیك
همراه بوده كه در حاضرین شعفی را به وجود م یآورد كه

در نهایت به سماعی مخصوص بدل م یشود.
تنبور ساز مقدس اهل حق است. همان طور كه
دف ساز مذهبی بین درویشان طریقت قادریه است.
آواهای مذهبی كه با تنبور اجرا می شوند بسیار متنوع
و پرشمارند. قطعات موسیقی مذهبی را كه مقام و
طرز م یگویند چنان با تنبور می نوازند كه صدای
چند ساز هماهنگ و هارمونیك از یك تنبور
ساده برم یخیزد و دف نوازی نیز در مجالس
ذكر و سماع توسط چند د فزن ماهر، هماهنگ
نواخته می شود كه پژواك صدا را چندین برابر
م یكند تا ضمن خلق فضایی ربانی، اشارتی
باشد به عالم لاهوت.
استاد فرهنگ شریف استفاده از برخی
سازها را توسط این گروه ها و در طول زمان
عامل شكل گیری نوعی عرفان در فرهنگ
موسیقایی می داند ولی او استفاده بی رویه و ناب هجا
از این فرهنگ بومی را سبب ایجاد نوعی موسیقی
كاذب برمی شمرد و كاربرد عنوان موسیقی عرفانی به
شكلی كاملا ناكارآمد را از تبعات آن می داند. او حضور این
نوع موسیقی را كه در جامعه رواج پیدا كرده بی ارتباط با
منشاء آن م یشناسد.
در حقیقت اید ههای هنری در مكاشفه ای درونی
از ذهن و قلب فرد برم یخیزد و ضمن عینیت یافتن و
متجلی شدن در اثری هنری، بازتابنده ی اندیشه و احساس
هنرمند است. هر چند در برخی نظری ههای نقد هنری،
لزوم تحقق عینی یك ایده نیست كه آن را به اثری هنری
تبدیل می كند و یك ایده هنری صرف هم یك اثر هنری
محسوب می شود. از این رو است كه اگر هنرمندی به
واسطه ی حضور در وادی گسترده و آمیخته با معنویتی
چون موسیقی ایرانی ضرورت شناخت همه جانبه این
مدیوم پرقدرت را بر خود شرطی اساسی برای ورود به
این وادی بداند و در تلاش برآید تا اندیشه و احساسش
را هر چه بیشتر با فضای روحانی غالب در موسیقی ایرانی
منطبق سازد، لاجرم در مسیر شناخت به كسب بینشی
درونی نایل می شود كه مهمترین دستاورد آن پالایش
خویشتن است. بعد از این است كه اید هها و خلاقی تهای
هنری اش در بستری پالوده منتج به خلق اثری با تمام
شاخص ههای متعالی می شود كه خود مبین موسیقی
عرفانی می باشد و خواه ناخواه هنری برخاسته از عرفان
محسوب می شود و در نتیجه خلق موسیقی با پی ششرط
عرفانی چندان منطقی به نظر نمی رسد چرا كه اساسا این
نوع موسیقی به ذات و درونمایه خالق اثر بازم یگردد و
نتیجه نوع نگاه و اندیشه هنرمند است به خود و جهان
هستی نه بر اساس خطی از پیش تعیین شده كه مثلا
قرار باشد موسیقی عرفانی تولید شود و از این رو استفاده
از آلات خاص موسیقی نیز نمی تواند در خلق این نوع
موسیقی نقش ویژه ای داشته باشد و همه ی اینها در حالی
است كه این روزها تعداد گروه های تحت این عنوان زیاد
شده است و برخی از آنها و به ویژه گر و ههای جوا نتر
گمان م یكنند كه می توان تنها با استفاده از سازهای
سنتی مثل دف، تنبور، نی و یا قطعات محلی كه به نوعی
با تم آوازهای فولكلور آمیخته است، موسیقی عرفانی را
ارایه دهند. البته نباید نادیده انگاشت كه شاید انتخاب
و اطلاق این عنوان از سوی آنها تمهیدی است كه در
این آشفته بازار اخذ مجوز راح تتر بتوانند برای ضبط و یا
اجرای كنسرت اقدام كنند. و با توجه به شرایط نابسامانی
كه موسیقی در آن به سر می برد نمی توان انتظار داشت كه
گرو ههای موسیقی برای دوام و تداوم كار خود به استفاده
از این عناوین رو نیاورند. در مقابل تعداد انگش ت شماری
گروه حرفه ای موسیقی نیز هستند كه فارغ از این قیل و
قال ها فقط در پی ارایه و شناساندن هویت اصلی موسیقی
ایرانی هستند و در تلاشند سطح سلیقه عمومی مخاطبان
را بالاتر برده و آنها را با برخی از جنب ههای كمتر شناخته
شده ی موسیقی ایرانی- عرفانی آشنا سازند. گروه شمس
به سرپرستی كیخسرو پورناظری یكی از آن گرو ههای
پرسابقه و استخوان داری است كه در ارایه آثارش و در
به كارگیری از این سازها به ویژه تنبور جانب احتیاط را
گرفته اند تا این سازها به بیراهه كشیده نشوند و درونمایه
غنای یساز با ضرباهنگ موجود در مقا مهایش حفظ شود.
مجید كیانی نوازنده سنتور و عضو گروه موسیقی
فرهنگستان هنر معتقد است كه موسیقی ردیف دستگاهی
است كه خاص فرهنگ موسیقایی كشورمان است، به
خودی خود دارای روح متعالی، معنوی و خداگون های است
كه وقتی با ساز سنتی ایرانی همراه شود، حس و حال خوبی
را در مخاطب ایجاد م یكند و دیگر نیازی به توصیف لفظی
وجود نخواهد داشت. به عقید هی او ممكن است به كارگیری
سازهایی مانند دف كه به نوعی حالت خلسه و از خود ب یخود
شدن را در شنونده ایجاد م یكند، به همراهی اشعار مولانا و
حافظ در نگاه كلی حالتی عرفانی را به مخاطب بدهد، اما در
درازمدت فراموش م یشود و این در حالی است كه عرفان
طی شناخت و معرفت انسان در طول زمان به وجود م یآید
و همواره او را همراهی م یكند.

داوود گنج های، عضو هیات مدیره خانه موسیقی

نیز بر این اعتقاد است كه عرفان در موسیقی به
این معنا نیست كه به صرف داشتن برخی سازها
م یتوان نوعی از موسیقی با رنگ و بوی عرفانی
هر « : را ساخت. او در این رابطه چنین م یگوید
نوع خ طكشی در حوزه موسیقی باعث ایجاد
محدودیت در این هنر م یشود. چرا كه خواه
ناخواه وقتی عنوان موسیقی عرفانی بر اثری
گذاشته شد، فرد مجبور است به هر شكل و با هر
كیفیتی، اثری خ طكشی شده روان هی بازار كند.
چنین به نظر م یآید كه پسوند عرفانی برای
موسیقی مانند بسیاری از واژ ههای دیگر پدید های
نوظهور و نه چندان محكم است و به نظر بخش
اعظمی از گرو ههایی كه تحت این عنوان فعالیت م یكنند
حتی تصوری از واژه عرفان نیز ندارند و موسیق یهایی كه
ارایه م یدهند كمترین بار هنری و اجرایی را نیز ندارد. این
گرو هها تصور م یكنند اگر شعر عرفانی را روی هر موسیق یای
بگذارند، موسیقی عرفانی م یشود و یا بدون تفكر به آنچه
نامیده م یشود برخی گمان م یكنند دف یا تنبور به صرف
دف یا تنبور بودن ساز عارفانه است و با استفاده از این سازها
م یتوان موسیقی به اصطلاح عرفانی تولید كرد.
محمدجلیل عندلیبی، آهنگساز و سرپرست گروه
مولانا در نشست نقد و بررسی موسیقی عرفانی ضمن
اینكه این نوع موسیقی را جریانی معرفی م یكند كه مثل
خوره اجزای سالم دستگا هها و ردی فهای موسیقی ایرانی
آن نوع موس
یقی كه انسان را « : را تهدید م یكند، می گوید
به تفكر و تعمق وادارد و حس و حال خوبی را در مخاطب
در ادامه ذكر نظرات .» ایجاد كند، موسیقی عرفانی است
محمدرضا شجریان استاد برجسته موسیقی ایرانی خالی
از لطف نیست. او در مصاحبه ای با صراحت چنین اظهار
كسانی كه مدعی موسیقی عرفانی هستند « : داشت كه
شناختی از این عرصه ندارند. من اصلا اینكه م یگویند
موسیقی عرفانی، نمی دانم یعنی چه و از آن سر در
نمی آورم. صرف اینكه یك دف بیاورند و سرشان را تكان
.» دهند كه نمی شود موسیقی عرفانی
در مجموع می توان چنین نتیجه گرفت كه اگر
هنرمندی موسیقی را نیك بشناسد و به درجه ای از
شناخت و معرفت نسبت به ارز شهای این هنر برسد،
می تواند نوعی از موسیقی مطلوب و شنیدنی را به مخاطب
عرضه كند
كه او را در حالاتی شوق آمیز به اتصال با عالم
معنا ترغیب كند.
شاید بهتر است با توسعه فرهنگ شنیداری، دانش
هنری خود را افزایش دهیم تا بتوانیم چشم و گوش و
دلمان را به دنیای موسیقی روشن سازیم و خود را برای
شنیدن آگاهانه مهیا كنیم.
روح « وقت آن است كه در حیطه ای ویژه چون
كه امروزه با نام به ظاهر اشتباه » معنویت در موسیقی
رایج شده است، با وسواس بیشتری » موسیقی عرفانی «
سلیقه شنیداری مان را در جهتی سوق دهیم تا روح حقیقی
و هسته معنوی موسیقی ایران را كشف و درك كنیم   .

                                                                                                   سارا سپیدار
                                                                                                  موسیقی عرفانی
                                                                                                  درست یا غلط؟!                                                                             



درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : saeed ahmadi
نویسندگان
نظرسنجی
به کدام یک از آلات موسیقی علاقه یبیشتری دارید؟













آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی